Chapter IV — Caturthopadesa
Samādhi
चतुर्थोपदेशः
The fourth and final chapter of the Hatha Yoga Pradipika culminates in samādhi — the supreme state of absorption. Through nāda yoga (meditation on the inner sound), the mind dissolves into pure consciousness. This chapter reveals the stages of spiritual unfoldment and the nature of liberation attained through the perfection of haṭha yoga.
In This Chapter
- I. The Nature of Samādhi (Verses 1–6)
- II. Dissolution of Mind (Laya) (Verses 7–15)
- III. Śāmbhavī & Khecarī (Verses 16–28)
- IV. Nāda Yoga: The Inner Sound (Verses 29–50)
- V. The Stages of Nāda (Verses 51–73)
- VI. The Practice of Nāda (Verses 74–90)
- VII. Liberation Through Nāda (Verses 91–102)
- VIII. The Final State (Verses 103–114)
I. The Nature of Samādhi
Verses 1–6 | Salutations, definitions of samādhi, rāja yoga, unmanī, laya
Verse 1
श्रीगुरुं परमानन्दं वन्दे स्वानन्ददायकम्
यस्य ज्ञानप्रदीपेन मोहनीयं विनश्यति
यस्य ज्ञानप्रदीपेन मोहनीयं विनश्यति
śrī guruṁ paramānandaṁ vande svānanda dāyakam
yasya jñāna pradīpena mohanīyaṁ vinaśyati
yasya jñāna pradīpena mohanīyaṁ vinaśyati
Salutations to the guru, the dispenser of supreme bliss, by the light of whose knowledge the darkness of delusion is destroyed.
Verse 2
राजयोगः समाधिश्च उन्मनी च मनोन्मनी
अमरत्वं लयस्तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम्
अमरत्वं लयस्तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम्
rāja yogaḥ samādhiś ca unmanī ca manonmanī
amaratvaṁ layas tattvaṁ śūnyāśūnyaṁ paraṁ padam
amaratvaṁ layas tattvaṁ śūnyāśūnyaṁ paraṁ padam
Rāja yoga, samādhi, unmanī, manonmanī, amaratva, laya, tattva, śūnya-aśūnya, and paraṁ padam—
Verse 3
अमनस्कं तथाऽद्वैतं निरालम्बं निरञ्जनम्
जीवन्मुक्तिश्च सहजा तुर्या चेत्येकवाचकाः
जीवन्मुक्तिश्च सहजा तुर्या चेत्येकवाचकाः
amanaskaṁ tathā 'dvaitaṁ nirālambaṁ nirañjanam
jīvanmuktiś ca sahajā turyā cety eka vācakāḥ
jīvanmuktiś ca sahajā turyā cety eka vācakāḥ
Amanaska, advaita, nirālamba, nirañjana, jīvan-mukti, sahajā, turyā—all these are synonymous terms.
Verse 4
सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भजति योगतः
तथाऽत्ममनसोरैक्यं समाधिरभिधीयते
तथाऽत्ममनसोरैक्यं समाधिरभिधीयते
salile saindhavaṁ yadvat sāmyaṁ bhajati yogataḥ
tathā 'tma mansor aikyaṁ samādhir abhidhīyate
tathā 'tma mansor aikyaṁ samādhir abhidhīyate
Just as salt dissolves in water and becomes one with it, so when ātman and manas become one, that is called samādhi.
Verse 5
यदा सङ्क्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते
तदा समरसत्वं च समाधिरभिधीयते
तदा समरसत्वं च समाधिरभिधीयते
yadā saṅkṣīyate prāṇo mānasaṁ ca pralīyate
tadā sama rasatvaṁ ca samādhir abhidhīyate
tadā sama rasatvaṁ ca samādhir abhidhīyate
When prāṇa is dissolved and the mind is absorbed, and both attain an equal state, that is called samādhi.
Verse 6
तत्समं च द्वयोरैक्यं जीवात्मपरमात्मनोः
प्रनष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते
प्रनष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते
tat samaṁ ca dvayor aikyaṁ jīvātma paramātmanoḥ
pranaṣṭa sarva saṅkalpaḥ samādhiḥ so 'bhidhīyate
pranaṣṭa sarva saṅkalpaḥ samādhiḥ so 'bhidhīyate
The state of equilibrium, the unity of jīvātman and paramātman, with all mental modifications dissolved—that is called samādhi.
II. Dissolution of Mind (Laya)
Verses 7–15 | Laya yoga, śāmbhavī mudrā, inner gazing
Verse 7
लय श्लोकः 7
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 7
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
Who knows the true greatness of rāja yoga? Knowledge, liberation, and steadfastness are obtained through the guru's instruction.
Verse 8
लय श्लोकः 8
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 8
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
Without the compassion of a true guru, the renunciation of sense pleasures, the realization of truth, and the natural state of samādhi are difficult to attain.
Verse 9
लय श्लोकः 9
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 9
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
When through various postures and different kumbhakas, the great śakti is aroused, then the prāṇa is absorbed in śūnya.
Verse 10
लय श्लोकः 10
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 10
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
The yogi in whom the śakti has been aroused and who has renounced all karma, attains the natural state of sahajāvasthā spontaneously.
Verse 11
लय श्लोकः 11
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 11
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
When prāṇa flows in suṣumṇā and the mind enters the void, then the knower of yoga uproots all karmas.
Verse 12
लय श्लोकः 12
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 12
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
Salutations to you, O immortal one! Even death, unto whom the whole movable and immovable universe is prey, has been conquered by you.
Verse 13
लय श्लोकः 13
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 13
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
When the mind of the yogi is in a state of equilibrium and the prāṇa moves in the central channel, then amarolī, vajrolī, and sahajolī are accomplished spontaneously.
Verse 14
लय श्लोकः 14
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 14
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
How can there be knowledge so long as prāṇa is moving? How can prāṇa become still so long as the mind is active? When both mind and prāṇa are stilled, the state of liberation naturally arises.
Verse 15
लय श्लोकः 15
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः
ज्ञानं मुक्तिः स्थिरत्वं च गुरुवाक्येन लभ्यते
laya ślokaḥ 15
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
rāja yogasya māhātmyaṁ ko vā jānāti tattvataḥ
jñānaṁ muktiḥ sthiratvaṁ ca guru vākyena labhyate
So long as prāṇa remains in the body, there is life. When prāṇa departs, that is death. Therefore one should practice prāṇāyāma.
III. Śāmbhavī & Khecarī
Verses 16–28 | Mudrās that lead to samādhi
Verse 16
शाम्भवी श्लोकः 16
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 16
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
When the mind is inwardly focused and the gaze is outward without blinking—this is śāmbhavī mudrā, hidden in the Vedas and śāstras.
Verse 17
शाम्भवी श्लोकः 17
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 17
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
When the yogi remains with the mind and prāṇa absorbed in the internal object, with the gaze steady and not seeing anything external—this is śāmbhavī mudrā, bestowed by the guru's grace.
Verse 18
शाम्भवी श्लोकः 18
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 18
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
The state of Śiva and Śakti united in the void of consciousness, when the mind attains equilibrium—that is the supreme state of śāmbhavī.
Verse 19
शाम्भवी श्लोकः 19
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 19
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
If śāmbhavī and khecarī merge in the state of consciousness, the mind dissolves in the bindu between the eyebrows. This is the supreme seat.
Verse 20
शाम्भवी श्लोकः 20
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 20
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
Gaze at the tip of the nose with half-closed eyes. When the mind is steady and free from all objects, the moon's nectar flows abundantly.
Verse 21
शाम्भवी श्लोकः 21
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 21
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
The body becomes divine, and the state of dissolution naturally arises. The yogi who practices this is liberated even while living—there is no doubt.
Verse 22
शाम्भवी श्लोकः 22
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 22
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
KHECARĪ IN SAMĀDHI: With the tongue turned upward and the mind fixed between the eyebrows, this khecarī state, practiced in conjunction with śāmbhavī, leads to samādhi.
Verse 23
शाम्भवी श्लोकः 23
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 23
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
Fix the mind on the inner sound, fix the gaze between the eyebrows, the tongue on the palate. When iḍā and piṅgalā are dissolved in suṣumṇā, the supreme state is reached.
Verse 24
शाम्भवी श्लोकः 24
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 24
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
Day and night, when the sun and moon are united, the individual self reaches the supreme self through the dissolution of mind.
Verse 25
शाम्भवी श्लोकः 25
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 25
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
The yogi should practice śāmbhavī and khecarī together, fixing the mind inward. These two lead directly to laya and samādhi.
Verse 26
शाम्भवी श्लोकः 26
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 26
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
Half the eyes open, half closed, looking at the tip of the nose—when the mind is fixed and still, this is the mudrā that bestows liberation.
Verse 27
शाम्भवी श्लोकः 27
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 27
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
The tattwas that are spread throughout the universe are dissolved through this practice. Such a yogi is indeed worthy of worship.
Verse 28
शाम्भवी श्लोकः 28
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता
śāmbhavī ślokaḥ 28
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
antar lakṣyaṁ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa varjitā
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda śāstreṣu gopitā
In the human body there are ten doors. Nine are open to the world; the tenth, suṣumṇā, is the door to liberation. Of this there is no doubt.
IV. Nāda Yoga: The Inner Sound
Verses 29–50 | Listening to the inner sound, four stages of yoga
Verse 29
नाद श्लोकः 29
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 29
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
Now the practice of nāda (inner sound) is described. The meditation on nāda is approved in all the yoga systems. It is the royal road to samādhi.
Verse 30
नाद श्लोकः 30
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 30
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
Svātmārāma, having saluted his guru, now describes the method of nāda-anusandhāna, the practice of listening to the inner sound.
Verse 31
नाद श्लोकः 31
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 31
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
Seated in mukta āsana with śāmbhavī mudrā, the yogi should listen intently to the inner sound heard in the right ear.
Verse 32
नाद श्लोकः 32
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 32
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
Closing the ears, eyes, nose, and mouth with the fingers, the yogi hears a clear sound in the purified suṣumṇā.
Verse 33
नाद श्लोकः 33
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 33
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
In all the practices of yoga there are four stages: ārambha, ghaṭa, parichaya, and niṣpatti.
Verse 34
नाद श्लोकः 34
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 34
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
ĀRAMBHA AVASTHĀ: When the knot of Brahmā (brahma granthi) is pierced through prāṇāyāma, then the bliss arising from the void is experienced and various mystical sounds are heard in the body. This is the ārambha state.
Verse 35
नाद श्लोकः 35
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 35
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
In the ārambha state, the yogi's body becomes divine, radiant, healthy, and emits a divine fragrance. The heart becomes void.
Verse 36
नाद श्लोकः 36
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 36
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
Various sounds are heard within. The anāhata sound arises in the space of the heart.
Verse 37
नाद श्लोकः 37
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 37
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
In the first stage, the yogi hears sounds like tinkling ornaments, then like the roaring ocean, then like thunder.
Verse 38
नाद श्लोकः 38
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 38
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
GHAṬA AVASTHĀ: In the second stage, the prāṇa, united with nāda, enters the middle channel. The yogi's posture becomes firm and he becomes like a deva in wisdom.
Verse 39
नाद श्लोकः 39
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 39
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
When the viṣṇu granthi is pierced, the supreme bliss manifests. Then diverse sounds like those of a kettledrum are heard in the void.
Verse 40
नाद श्लोकः 40
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 40
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
In the ghaṭa state, the prāṇa rises into the great void of the heart. Sounds like a drum, a bell, and a horn are heard.
Verse 41
नाद श्लोकः 41
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 41
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
PARICHAYA AVASTHĀ: In the third stage, the sound of a mardala drum is heard in the space between the eyebrows. Then the prāṇa enters mahā-śūnya, the great void.
Verse 42
नाद श्लोकः 42
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 42
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
Having gone beyond all the pleasures of the senses, the yogi, being steadily established in the great void, knows neither like nor dislike.
Verse 43
नाद श्लोकः 43
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 43
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
The mind dissolves in its target, which is the viṣṇu-pada. Sounds like those of a vīṇā are heard in the ether.
Verse 44
नाद श्लोकः 44
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 44
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
NIṢPATTI AVASTHĀ: In the fourth stage, when the rudra granthi is pierced, the prāṇa reaches the abode of Śiva. The sound of a flute and the vīṇā is heard.
Verse 45
नाद श्लोकः 45
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 45
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
This state is known as rāja yoga, also called samādhi, unmanī, and manonmanī. The mind becomes one with its object.
Verse 46
नाद श्लोकः 46
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 46
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
The yogi, having transcended all states, abides in the supreme void. Free from all activities, he is like a pot in space—empty within and empty without.
Verse 47
नाद श्लोकः 47
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 47
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
When the prāṇa ceases to move and the mind is dissolved, an indescribable joy arises. This is the niṣpatti stage.
Verse 48
नाद श्लोकः 48
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 48
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
The yogi who has reached this state is free from karma, free from birth and death, free from all bondage. He abides in the eternal.
Verse 49
नाद श्लोकः 49
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 49
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
This yogi is not consumed by time, nor bound by karma, nor conquered by anyone.
Verse 50
नाद श्लोकः 50
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
अथ नादानुसन्धानम्
नादानुसन्धानमिदं सर्वयोगेषु सम्मतम्
nāda ślokaḥ 50
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
atha nādānusandhānam
nādānusandhānam idaṁ sarva yogeṣu sammatam
The mind, absorbed in the nāda, does not desire any sense objects. Like a serpent that has heard the nāda, the mind forgets its nature and does not move anywhere.
V. The Stages of Nāda
Verses 51–73 | Ārambha through niṣpatti, progressive stages of sound
Verse 51
नादावस्था श्लोकः 51
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 51
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The fire, catching the wood, is extinguished along with the wood. Similarly, the mind, pursuing the nāda, is absorbed along with the nāda.
Verse 52
नादावस्था श्लोकः 52
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 52
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
Like a deer attracted by the sound of bells and caught by the hunter, so the mind, attracted by the nāda, is stilled and absorbed.
Verse 53
नादावस्था श्लोकः 53
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 53
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
Like a serpent hearing the nāda and becoming motionless, forgetting everything, the mind absorbed in nāda does not move.
Verse 54
नादावस्था श्लोकः 54
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 54
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The sound serves as a sharp goad to control the maddened elephant mind which roams in the garden of the senses.
Verse 55
नादावस्था श्लोकः 55
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 55
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The nāda is like a snare for catching the deer, the mind. Like a hunter, the yogi should pursue the inner sound single-mindedly.
Verse 56
नादावस्था श्लोकः 56
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 56
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The nāda is the bolt on the stable door of the horse, the mind. The yogi should practice listening to the nāda with undivided attention every day.
Verse 57
नादावस्था श्लोकः 57
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 57
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The mind, having been bound by the nāda, gives up all its restlessness. Like a bird whose wings are clipped, it does not fly anywhere.
Verse 58
नादावस्था श्लोकः 58
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 58
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
One who desires the mastery of yoga should abandon all thoughts and concentrate on nāda with an attentive mind.
Verse 59
नादावस्था श्लोकः 59
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 59
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
Mercury is rendered immobile by sulphur. Similarly, the mind is rendered immobile by the nāda. Then it wanders in the ākāśa of Brahman.
Verse 60
नादावस्था श्लोकः 60
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 60
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The mind is like a serpent. Hearing the nāda, it forgets everything and, absorbed in that sound, does not move anywhere.
Verse 61
नादावस्था श्लोकः 61
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 61
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
With the mind absorbed in the nāda, like wood consumed in fire, the yogi attains the supreme state spontaneously.
Verse 62
नादावस्था श्लोकः 62
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 62
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The sounds pervade the mind, and the mind becomes oblivious to the external. Having mastered nāda, the yogi conquers the mind.
Verse 63
नादावस्था श्लोकः 63
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 63
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
First the sounds are loud like the ocean, clouds, and kettledrums. In the intermediate stage, they are like the mardala, conch, and bell.
Verse 64
नादावस्था श्लोकः 64
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 64
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
In the final stage, the sounds are like the tinkling of bells, the flute, the vīṇā, and the buzzing of bees. Thus the various sounds are heard from the center of the body.
Verse 65
नादावस्था श्लोकः 65
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 65
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
Even when the loud sounds of thunder and kettledrum are heard, one should practice still more subtle sounds.
Verse 66
नादावस्था श्लोकः 66
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 66
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The mind may move from the gross to the subtle, or from the subtle to the gross, but it should be steadied through practice until it is absorbed.
Verse 67
नादावस्था श्लोकः 67
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 67
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
Wherever the mind first becomes absorbed, there it becomes steady and there it is dissolved.
Verse 68
नादावस्था श्लोकः 68
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 68
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
Just as the bee, drinking sweet nectar, does not care for the smell, so the mind, absorbed in nāda, does not desire sense objects.
Verse 69
नादावस्था श्लोकः 69
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 69
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The sharp goad of nāda controls the maddened elephant mind. Nāda is the hunter's snare that catches the inner deer.
Verse 70
नादावस्था श्लोकः 70
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 70
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
Nāda is the bolt of the horse mind's stable door. The yogi should practice meditation on nāda every day.
Verse 71
नादावस्था श्लोकः 71
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 71
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The mind, bound by nāda, gives up all restlessness. It attains the state of immobility like a wingless bird.
Verse 72
नादावस्था श्लोकः 72
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 72
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
The yogis say that nāda-anusandhāna is the foremost of all the practices. Through constant practice, the mind is absorbed in the nāda.
Verse 73
नादावस्था श्लोकः 73
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
नादश्रवणतो नित्यं विशुद्धिर्जायते धिया
तत्र मध्ये परं ब्रह्म ज्योतिरूपं प्रकाशते
nādāvasthā ślokaḥ 73
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
nāda śravaṇato nityaṁ viśuddhir jāyate dhiyā
tatra madhye paraṁ brahma jyotir rūpaṁ prakāśate
By the practice of nāda-anusandhāna, all the vāsanās and saṁskāras are destroyed. The prāṇa and mind merge in the unmani state.
VI. The Practice of Nāda
Verses 74–90 | Techniques for hearing nāda, progressive subtlety
Verse 74
नादाभ्यास श्लोकः 74
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 74
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
The yogi, having attained the state of manonmanī through absorption in nāda, becomes like a corpse. He is a liberated being without doubt.
Verse 75
नादाभ्यास श्लोकः 75
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 75
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
While listening to nāda, the body becomes motionless like a log of wood. The yogi does not perceive smell, taste, form, touch, or sound.
Verse 76
नादाभ्यास श्लोकः 76
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 76
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
The mind that is neither sleeping nor waking, that is free from memory and forgetfulness—that mind is absorbed in nāda.
Verse 77
नादाभ्यास श्लोकः 77
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 77
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
All sounds cease in the state of unmanī. That is the supreme state of Viṣṇu, the place of eternal rest.
Verse 78
नादाभ्यास श्लोकः 78
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 78
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
So long as the nāda continues to be heard, so long is there the concept of ākāśa. The soundless state is called the supreme Brahman, the supreme ātman.
Verse 79
नादाभ्यास श्लोकः 79
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 79
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
All the nāda that is heard is only śakti. The formless entity in which the tattwas are absorbed is the supreme seat.
Verse 80
नादाभ्यास श्लोकः 80
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 80
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
So long as the mind is absorbed in the nāda, the state of liberation continues. The yogi who masters nāda masters the universe.
Verse 81
नादाभ्यास श्लोकः 81
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 81
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
Sit in siddhāsana, practice ṣaṇmukhī mudrā—listen to the sound in the right ear. This is the path to liberation.
Verse 82
नादाभ्यास श्लोकः 82
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 82
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
Through constant practice, the previously heard loud sounds become more and more subtle.
Verse 83
नादाभ्यास श्लोकः 83
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 83
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
In the beginning, the sounds will be loud and varied. As practice increases, the sounds become more subtle.
Verse 84
नादाभ्यास श्लोकः 84
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 84
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
The mind should always be directed from the gross sound to the subtle. If the mind wanders from the subtle to the gross, bring it back.
Verse 85
नादाभ्यास श्लोकः 85
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 85
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
Wherever the mind first attaches, there it becomes firm and there it dissolves.
Verse 86
नादाभ्यास श्लोकः 86
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 86
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
Just as a bee drinking honey does not care for the fragrance of the flower, so the mind absorbed in nāda does not desire sense objects.
Verse 87
नादाभ्यास श्लोकः 87
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 87
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
The mind controlled by nāda becomes completely still. Like the king cobra, charmed by the nāda, the mind does not move.
Verse 88
नादाभ्यास श्लोकः 88
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 88
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
One who has conquered the mind through nāda becomes the lord of the three worlds. Free from all modifications, the mind dissolves in the nāda.
Verse 89
नादाभ्यास श्लोकः 89
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 89
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
Swiftly the mind is absorbed in this bliss. As the mind becomes motionless through practice, the great dissolution takes place.
Verse 90
नादाभ्यास श्लोकः 90
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
अभ्यासाद्यतमानस्य नादे लीनमनोभवः
पवनस्तब्धतामेति निश्चलो नित्यमात्मनः
nādābhyāsa ślokaḥ 90
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
abhyāsād yatamānasya nāde līna mano bhavaḥ
pavana stabdhatām eti niścalo nityam ātmanaḥ
Having forgotten all worldly things, the yogi who is absorbed in the nāda is verily free from all bondage.
VII. Liberation Through Nāda
Verses 91–102 | The mind absorbed, dissolution of vāsanās
Verse 91
नादमुक्ति श्लोकः 91
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 91
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
Beyond nāda, bindu, and kalā is the supreme knowledge, the highest state—unsupported, formless, eternal truth.
Verse 92
नादमुक्ति श्लोकः 92
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 92
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
Like a piece of camphor melted in fire, like salt dissolved in water, so the mind dissolved in the nāda merges in the supreme.
Verse 93
नादमुक्ति श्लोकः 93
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 93
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
All that is heard in the form of nāda is śakti. The formless supreme in which the elements dissolve is Parameśvara.
Verse 94
नादमुक्ति श्लोकः 94
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 94
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
All the methods of haṭha yoga and laya yoga are means for the attainment of rāja yoga. One who has mastered rāja yoga conquers death.
Verse 95
नादमुक्ति श्लोकः 95
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 95
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
Tattva is the seed, haṭha is the field, and vairāgya (dispassion) is the water. By these three, the wish-fulfilling plant of unmanī grows at once.
Verse 96
नादमुक्ति श्लोकः 96
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 96
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
By constant meditation on nāda, the accumulated sins are destroyed. The mind and prāṇa are certainly absorbed in nirañjana, the stainless.
Verse 97
नादमुक्ति श्लोकः 97
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 97
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
The mind becomes motionless like a ghost. The body is like a log of wood. The yogi does not hear the sound of a conch or a kettledrum.
Verse 98
नादमुक्ति श्लोकः 98
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 98
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
The yogi who has gone beyond all states and is free from all thoughts is as if dead. He is liberated, there is no doubt.
Verse 99
नादमुक्ति श्लोकः 99
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 99
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
The yogi absorbed in samādhi is not affected by time or karma. He is not influenced by any person or thing.
Verse 100
नादमुक्ति श्लोकः 100
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 100
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
The yogi in samādhi knows neither smell nor taste, neither form nor touch, neither sound nor himself nor others.
Verse 101
नादमुक्ति श्लोकः 101
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 101
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
The mind that is neither awake nor asleep, free from remembering and forgetting—that is the mind that has attained the supreme.
Verse 102
नादमुक्ति श्लोकः 102
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
नादबिन्दुकलातीतं प्रज्ञानं परमं पदम्
निरालम्बं निराकारं सत्यमेव सनातनम्
nāda mukti ślokaḥ 102
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
nāda bindu kalātītaṁ prajñānaṁ paramaṁ padam
nirālambaṁ nirākāraṁ satyam eva sanātanam
He who has neither life nor death, neither mind nor intellect, is liberated. He exists like ether, pervading all and everywhere.
VIII. The Final State
Verses 103–114 | Jīvan-mukti, the liberated yogi, concluding verses
Verse 103
मोक्ष श्लोकः 103
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 103
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
The yogi who is free from all thoughts and all attachments is known as jīvan-mukta. He drinks the nectar of Brahman-bliss.
Verse 104
मोक्ष श्लोकः 104
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 104
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
Whether in the state of activity or inactivity, the yogi who has attained the state of samādhi is unaffected—just as the ether within a pot is unaffected when the pot is broken.
Verse 105
मोक्ष श्लोकः 105
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 105
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
Whether acting or not acting, such a yogi is free from all karmic bondage. Beyond pleasure and pain, he exists in the eternal.
Verse 106
मोक्ष श्लोकः 106
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 106
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
The yogi in samādhi is not consumed by time, nor bound by his actions, nor conquered by anyone.
Verse 107
मोक्ष श्लोकः 107
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 107
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
The yogi in samādhi knows nothing—neither smell, taste, form, color, touch, nor sound. He does not know himself or others.
Verse 108
मोक्ष श्लोकः 108
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 108
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
The mind is neither sleeping nor awake. It is free from remembering and forgetting. It neither appears nor disappears. This is liberation.
Verse 109
मोक्ष श्लोकः 109
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 109
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
The yogi who is free from all desires, whose mind has become still and absorbed in the self—such a one has attained perfection.
Verse 110
मोक्ष श्लोकः 110
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 110
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
He does not perceive cold or heat, pleasure or pain, honor or dishonor. Such a yogi is absorbed in samādhi.
Verse 111
मोक्ष श्लोकः 111
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 111
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
He who is awake yet appears to be sleeping, who breathes yet has no breath, who is undoubtedly liberated—that is the yogi in samādhi.
Verse 112
मोक्ष श्लोकः 112
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 112
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
The yogi in samādhi is invulnerable to all weapons, unconquerable by all beings, beyond the reach of mantras and yantras.
Verse 113
मोक्ष श्लोकः 113
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 113
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
So long as prāṇa has not entered suṣumṇā, so long as bindu has not become steady through restraint of prāṇa, so long as the mind does not reflect the natural state in meditation—so long, those who speak of spiritual knowledge are merely engaged in boastful and false prattle.
Verse 114
मोक्ष श्लोकः 114
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
सर्वचिन्ताप्रमुक्तो यः सर्वसङ्गविवर्जितः
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो ब्रह्मानन्दरसं पिबेत्
mokṣa ślokaḥ 114
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
sarva cintā pramukto yaḥ sarva saṅga vivarjitaḥ
jīvan muktaḥ sa vijñeyo brahmānanda rasaṁ pibet
Thus ends the fourth chapter of the Hatha Yoga Pradipika, the Light on Hatha Yoga, as taught by Svātmārāma. All glory to the guru, the primal Lord, and to the science of hatha yoga, which is the stairway to the supreme rāja yoga.